İnsanlık tarihinin her döneminde temel bir soru sorulagelmiştir :

Bilinç nedir? İnsan sadece biyolojik bir makine midir, yoksa onun içinde maddî yasaların ötesine geçen bir hakikat mi vardır?

Modern bilimsel tartışmalarda “Kuantum Bilinci” kavramı bu soruya yeni bir bakış açısı sunmaktadır. Bu teoriye göre insan bilinci yalnızca beyin hücrelerindeki kimyasal faaliyetlerin sonucu değildir; bir şekilde evrenin temel kuantum düzeyiyle bağlantılı olabilir. Eğer bu varsayım doğruysa, bilinç sadece biyolojik bir kavram değil , gerçeğin daha derin yapısının bir parçası olacaktır.

Bu teori henüz bilimsel olarak kanıtlanmış değildir ve birçok bilim insanı onu spekülatif görmektedir. Ancak önemli bir tartışmayı başlatmıştır: Bilinç tamamen maddî bir çerçeve içinde mi anlaşılabilir, yoksa içsel ve kozmik bir boyuta da mı sahiptir? İşte tam bu noktada bilim ile maneviyat arasındaki diyalog kapısı açılmaktadır.

Kur’an-ı Kerim kuantum fiziğinin diliyle konuşmaz; ancak insan bilgisinin sınırlı olduğuna defalarca işaret eder:

“Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir.”

(İsrâ 17:85)

Bu ayet, insanın bildiklerinin mutlak hakikat olmadığını hatırlatır. Yine Allah şöyle buyurur:

“Onlara ayetlerimizi ufuklarda ve kendi nefislerinde göstereceğiz.”

(Fussilet 41:53)

Bu da hem evrenin hem de insanın iç dünyasının tefekkür ve bilgi alanları olduğunu gösterir.

İslam düşüncesinde insan sadece bir beden değildir; ruh ve bilinç taşıyan bir varlıktır. Kur’an, Allah’ın Âdem’e kendi ruhundan üflediğini bildirir. Bu anlayış, insanın özünün yalnızca maddî olmadığını, aynı zamanda manevî bir boyut taşıdığını açıkça ortaya koyar. Tasavvuf geleneğinde bu hakikat daha da derinleştirilir ve insanın gerçek yolculuğunun nefsin arınması ve kendini tanıma olduğu vurgulanır.

Meşhur bir söz vardır :

“Kendini bilen Rabbini bilir.”

Bu sözün anlamı İslam maneviyatında merkezi bir yere sahiptir. İnsan kendi içine bakıp zayıflıklarını, arzularını ve ruhsal hakikatini tanıdıkça, kâinatın Yaratıcısının hikmetini ve kudretini de daha derin şekilde idrak eder.

Kuantum bilinci teorisi bazılarına “ürkütücü” görünür; çünkü maddî kesinliği sarsar. Eğer bilinç evrenin temel yapısıyla bağlantılıysa, gerçeklik artık yalnızca mekanik ve durağan bir sistem değildir; yaşayan ve gizemli bir olgu hâline gelir. Ancak mümin için bu korku değil, hayret ve tefekkür vesilesidir. Çünkü Kur’an zaten hakikatin görünen yüzünden çok daha derin olduğunu öğretmiştir.

Maneviyat ile modern teoriler arasındaki fark yöntemdedir. Bilim bilinci deneysel araçlarla ölçmeye çalışır; maneviyat ise onu nefsin arınması ve ahlâkî yüceliş yoluyla anlamaya çalışır. Bir yol dış araştırmadır; diğeri iç gözlemdir. Fakat her ikisi de sonunda aynı soruya cevap arar: İnsanın gerçek mahiyeti nedir?

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu konuyu şu sözleriyle güzelce özetler:

“Sen denizde bir damla değilsin; bir damlada bütün denizsin.”

Bu söz, insanın içinde enginlik, derinlik ve maddî gözle görülemeyen bir sır bulunduğunu hatırlatır. Rûmî ayrıca şöyle demiştir: “Kendi içine bak; kâinat senin içindedir.”

Sonuç olarak, ister kuantum bilinci diyelim ister manevî farkındalık, asıl mesele teorinin ne kadar şaşırtıcı olduğu değildir; insanın bilincini hangi yöne yönlendirdiğidir. Onu nefsine, arzuya ve maddiyata mı adar, yoksa ilme, adalete ve sevgiye mi çevirir? İslami bakış açısından gerçek başarı, insanın kendini tanıyıp Rabbine yönelmesindedir. Çünkü kendini bilmek, Allah’ı bilmenin kapısıdır.

Kendini bil